Hệ thống phanh là một trong những hệ thống an toàn quan trọng nhất trên ô tô. Trong quá trình vận hành, người lái có thể không nhận ra phanh đang xuống cấp vì xe vẫn có khả năng dừng lại. Tuy nhiên, khả năng phanh giảm dần theo thời gian có thể khiến quãng đường dừng xe tăng lên, xe mất ổn định khi phanh hoặc thậm chí dẫn đến mất khả năng kiểm soát trong những tình huống khẩn cấp.
Điều đáng lưu ý là hệ thống phanh không phải chỉ hỏng khi xe mất phanh hoàn toàn. Trước khi xảy ra sự cố nghiêm trọng, xe thường xuất hiện nhiều dấu hiệu cảnh báo như bàn đạp phanh thay đổi cảm giác, tiếng kêu khi phanh, rung vô-lăng, xe bị kéo lệch sang một bên, mùi khét từ bánh xe hoặc đèn cảnh báo xuất hiện trên bảng đồng hồ.
Việc hiểu đúng những dấu hiệu này giúp chủ xe biết khi nào chỉ cần kiểm tra, khi nào cần bảo dưỡng và trường hợp nào không nên tiếp tục lái xe.
1. Hệ thống phanh ô tô hoạt động như thế nào?
Ở những hệ thống phanh thủy lực phổ biến trên ô tô hiện nay, khi người lái đạp bàn đạp phanh, lực tác động được truyền qua bộ trợ lực đến xi-lanh chính. Xi-lanh chính tạo áp suất trong hệ thống dầu phanh, sau đó truyền áp suất qua các đường ống đến cơ cấu phanh tại từng bánh xe.
Tại bánh xe, áp suất thủy lực tác động lên piston của cùm phanh đối với phanh đĩa, ép má phanh vào đĩa phanh để tạo ma sát và làm giảm tốc độ quay của bánh xe.
Quá trình này nghe có vẻ đơn giản nhưng thực tế liên quan đến nhiều bộ phận phải hoạt động đồng bộ. Má phanh phải còn đủ vật liệu ma sát, đĩa phanh phải nằm trong giới hạn kỹ thuật, dầu phanh phải đảm bảo khả năng truyền áp suất, piston và cùm phanh phải hoạt động trơn tru, trong khi bộ trợ lực phải tạo đủ lực hỗ trợ cho người lái.
Ngoài hệ thống phanh cơ khí và thủy lực, các mẫu xe hiện đại còn được trang bị ABS, EBD, ESP hoặc các hệ thống kiểm soát ổn định điện tử khác. Vì vậy, một biểu hiện bất thường khi phanh đôi khi không chỉ xuất phát từ má phanh hay đĩa phanh mà còn có thể liên quan đến cảm biến hoặc hệ thống điều khiển điện tử.
Đây là lý do việc chẩn đoán đúng nguyên nhân quan trọng hơn việc thay thế linh kiện theo triệu chứng.
2. 10 Dấu hiệu hệ thống phanh ô tô cần được kiểm tra ngay
2.1. Đạp phanh mềm, lún sâu hơn bình thường
Một trong những thay đổi mà người lái dễ nhận biết nhất là cảm giác bàn đạp phanh.
Nếu trước đây chỉ cần đạp nhẹ để xe giảm tốc nhưng hiện tại bàn đạp phải đi sâu hơn mới tạo ra lực phanh tương tự, đó là dấu hiệu cần kiểm tra. Đặc biệt đáng lưu ý khi bàn đạp tiếp tục lún xuống trong lúc giữ chân phanh.
Một nguyên nhân có thể là hệ thống thủy lực không còn duy trì áp suất như thiết kế. Không khí lọt vào đường dầu phanh có thể làm bàn đạp có cảm giác “xốp” hoặc mềm vì không khí có khả năng bị nén, trong khi dầu phanh về cơ bản không bị nén đáng kể.
Mức dầu phanh thấp cũng cần được kiểm tra. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng chỉ cần châm thêm dầu là giải quyết được vấn đề. Nếu mức dầu giảm do rò rỉ, việc bổ sung dầu mà không tìm nguyên nhân có thể khiến sự cố tiếp tục tái diễn.
Trong một số trường hợp khác, vấn đề có thể nằm ở xi-lanh chính hoặc tình trạng hao mòn của hệ thống phanh.
Nếu bàn đạp phanh ngày càng lún sâu hoặc khả năng phanh giảm rõ rệt, đây không phải dấu hiệu nên tiếp tục theo dõi trong thời gian dài.
2.2. Bàn đạp phanh cứng bất thường nhưng xe giảm tốc kém
Bàn đạp phanh cứng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hệ thống phanh đang hoạt động tốt.
Trên nhiều mẫu ô tô, bộ trợ lực phanh giúp khuếch đại lực từ chân người lái. Khi hệ thống trợ lực hoạt động bình thường, người lái không cần dùng quá nhiều lực để tạo ra áp suất phanh cần thiết.
Nếu đột nhiên phải đạp phanh rất mạnh nhưng xe vẫn giảm tốc không tương xứng, cần kiểm tra hệ thống trợ lực. Nguyên nhân có thể liên quan đến nguồn chân không, bơm chân không, bộ trợ lực hoặc các bộ phận liên quan tùy cấu tạo của từng mẫu xe.
Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ người lái có thể vẫn phanh được, nhưng phải sử dụng lực chân lớn hơn đáng kể. Trong tình huống khẩn cấp, sự thay đổi này có thể khiến phản ứng của người lái không còn như bình thường.
Vì vậy, bàn đạp phanh cứng bất thường cũng cần được xem là một dấu hiệu cảnh báo, chứ không chỉ chú ý đến trường hợp bàn đạp mềm.
2.3. Xe bị kéo lệch sang trái hoặc phải khi phanh
Khi phanh trên một mặt đường tương đối bằng phẳng, xe thường phải giảm tốc ổn định và giữ được hướng di chuyển. Nếu vừa đạp phanh đã cảm nhận xe kéo mạnh sang trái hoặc phải, cần kiểm tra nguyên nhân.
Một khả năng là lực phanh giữa các bánh không còn đồng đều. Ví dụ, một cùm phanh bị kẹt có thể khiến một bánh tiếp tục tạo lực ma sát lớn hơn bánh còn lại. Má phanh mòn không đều hoặc bề mặt đĩa phanh có vấn đề cũng có thể làm lực hãm giữa hai bên khác nhau.
Tuy nhiên, không nên kết luận ngay rằng nguyên nhân chắc chắn nằm ở hệ thống phanh. Áp suất lốp không đồng đều, tình trạng lốp, góc đặt bánh xe hoặc một số vấn đề của hệ thống treo cũng có thể tạo cảm giác xe bị kéo lệch.
Do đó, khi xe bị lệch khi phanh, cách xử lý đúng là kiểm tra đồng thời hệ thống phanh, lốp và gầm xe để tìm ra nguyên nhân thực tế.
2.4. Phanh phát ra tiếng rít, tiếng két hoặc tiếng kim loại cọ sát
Tiếng kêu khi phanh là triệu chứng khá phổ biến nhưng không phải tiếng kêu nào cũng có cùng nguyên nhân.
Trong một số điều kiện như xe đỗ lâu ngoài trời, bề mặt đĩa phanh có hơi ẩm hoặc bụi bẩn, tiếng kêu có thể xuất hiện trong thời gian ngắn rồi biến mất. Trường hợp này chưa chắc là dấu hiệu hư hỏng nghiêm trọng.
Ngược lại, nếu tiếng rít xuất hiện thường xuyên, tăng dần theo thời gian hoặc xuất hiện cùng cảm giác phanh giảm, cần kiểm tra hệ thống.
Đặc biệt, tiếng kim loại ma sát với kim loại là dấu hiệu không nên bỏ qua. Khi vật liệu ma sát của má phanh đã mòn quá mức, phần nền kim loại có thể tiếp xúc với đĩa phanh. Nếu tiếp tục sử dụng, không chỉ má phanh mà cả đĩa phanh cũng có thể bị hư hỏng.
Khi đó, chi phí sửa chữa có thể cao hơn đáng kể so với việc thay má phanh đúng thời điểm.
2.5. Vô-lăng rung khi phanh ở tốc độ cao
Nếu vô-lăng rung rõ rệt mỗi khi giảm tốc từ tốc độ tương đối cao, một trong những bộ phận cần được kiểm tra là đĩa phanh.
Trong quá trình hoạt động, đĩa phanh phải duy trì hình dạng và bề mặt làm việc phù hợp. Khi đĩa bị biến dạng, độ dày không đồng đều hoặc bề mặt ma sát xuất hiện những bất thường, lực ma sát có thể thay đổi theo vòng quay của bánh xe.
Người lái có thể cảm nhận hiện tượng này dưới dạng rung ở bàn đạp phanh, vô-lăng hoặc thân xe.
Tuy nhiên, đây cũng là một trường hợp không nên “đoán bệnh” chỉ dựa vào triệu chứng. Rung vô-lăng còn có thể liên quan đến lốp, mâm, hệ thống treo hoặc các bộ phận khác.
Một gara có chuyên môn cần kiểm tra tình trạng thực tế của đĩa phanh và các bộ phận liên quan trước khi quyết định tiện, thay đĩa hoặc sửa chữa.
2.6. Quãng đường phanh dài hơn và xe không còn “ăn phanh” như trước
Đây là dấu hiệu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về mặt an toàn.
Một chiếc xe có thể vẫn dừng được nhưng khả năng giảm tốc đã suy giảm. Người lái thường nhận thấy phải đạp phanh mạnh hơn, chủ động phanh sớm hơn hoặc xe cần nhiều khoảng cách hơn mới dừng hoàn toàn.
Hiệu quả phanh phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có tình trạng má phanh, đĩa phanh, dầu phanh, lốp xe và điều kiện mặt đường.
Đặc biệt, khi chạy trên đường ướt, đường đèo hoặc cao tốc, chỉ một sự gia tăng quãng đường phanh tương đối nhỏ cũng có thể tạo ra khác biệt lớn trong khoảng cách an toàn với phương tiện phía trước.
Nếu chủ xe đã nhận thấy khả năng giảm tốc của xe không còn giống trước đây, không nên đợi đến kỳ bảo dưỡng tiếp theo mới kiểm tra.
2.7. Xe rung, giật hoặc phanh không đều
Một hệ thống phanh hoạt động tốt phải tạo ra quá trình giảm tốc tương đối ổn định. Nếu xe có cảm giác giật cục, rung mạnh hoặc lực phanh thay đổi bất thường trong cùng một lần đạp phanh, cần tìm nguyên nhân.
Má phanh và đĩa phanh là hai bộ phận cần được kiểm tra đầu tiên, nhưng chưa phải là tất cả.
Cùm phanh hoạt động không đều, piston bị kẹt, đĩa phanh có vấn đề hoặc thậm chí các bộ phận của hệ thống treo cũng có thể tạo ra những biểu hiện tương tự.
Điều quan trọng là không nên chỉ thay má phanh theo kinh nghiệm nếu chưa xác định nguyên nhân. Việc sửa chữa đúng phải bắt đầu từ chẩn đoán triệu chứng và kiểm tra tình trạng thực tế của từng bộ phận.
2.8. Đèn cảnh báo phanh hoặc ABS sáng trên bảng đồng hồ
Các mẫu ô tô hiện đại sử dụng nhiều cảm biến và bộ điều khiển điện tử để giám sát hệ thống phanh.
Khi đèn cảnh báo phanh sáng, người lái cần xác định đèn xuất hiện trong trường hợp nào. Có những cảnh báo đơn giản như phanh đỗ chưa được nhả hoàn toàn, nhưng cũng có những cảnh báo liên quan đến mức dầu phanh hoặc hệ thống phanh cần được kiểm tra.
Đối với đèn ABS, việc đèn sáng có thể cho thấy hệ thống chống bó cứng phanh đang ghi nhận lỗi. Trong một số trường hợp, phanh cơ bản vẫn có thể hoạt động nhưng chức năng ABS có thể không còn sẵn sàng khi cần.
Nếu đèn cảnh báo xuất hiện đồng thời với hiện tượng phanh yếu, bàn đạp bất thường hoặc xe hoạt động khác thường, không nên chỉ xóa lỗi bằng thiết bị chẩn đoán mà cần tìm nguyên nhân khiến lỗi phát sinh.
2.9. Dầu phanh giảm nhanh hoặc xuất hiện dấu hiệu rò rỉ
Dầu phanh không phải là loại chất lỏng mà chủ xe nên thường xuyên phải bổ sung như nhiên liệu.
Nếu mức dầu phanh giảm đáng kể trong thời gian ngắn, cần tìm hiểu nguyên nhân. Má phanh mòn có thể làm vị trí piston thay đổi và khiến mức dầu trong bình chứa giảm theo, nhưng nếu mức dầu giảm bất thường thì cũng cần loại trừ khả năng hệ thống bị rò rỉ.
Rò rỉ có thể xảy ra tại đường ống, đầu nối, cùm phanh hoặc các bộ phận thủy lực khác.
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi hệ thống phanh thủy lực cần duy trì áp suất ổn định. Nếu lượng dầu mất đi quá nhiều, khả năng tạo áp suất phanh có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Không nên xử lý bằng cách đơn giản là châm thêm dầu rồi tiếp tục chạy mà không kiểm tra nguyên nhân.
2.10. Bánh xe nóng bất thường hoặc có mùi khét
Sau một hành trình bình thường, nếu nhận thấy một bánh xe nóng bất thường hoặc xuất hiện mùi khét rõ rệt, cần nghĩ đến khả năng hệ thống phanh đang bị bó hoặc không nhả hoàn toàn.
Khi má phanh liên tục tiếp xúc với đĩa phanh dù người lái không đạp phanh, ma sát sẽ tạo ra nhiệt. Nhiệt độ tăng cao có thể làm giảm hiệu quả phanh và đẩy nhanh quá trình xuống cấp của má phanh, đĩa phanh và các chi tiết liên quan.
Tình trạng này thường dễ nhận biết hơn sau khi xe chạy đường dài hoặc xuống dốc.
Nếu phát hiện khói, mùi khét nặng hoặc bánh xe nóng bất thường, nên dừng xe tại nơi an toàn và để hệ thống nguội trước khi kiểm tra. Không nên tiếp tục chạy một quãng đường dài chỉ vì xe vẫn còn có thể di chuyển.
3. Vì sao hệ thống phanh ô tô bị xuống cấp?
Má phanh hao mòn theo thời gian
Má phanh là vật liệu ma sát nên chắc chắn sẽ hao mòn trong quá trình sử dụng. Tuy nhiên, tốc độ hao mòn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện vận hành.
Một chiếc xe thường xuyên chạy trong thành phố, phải dừng – khởi động liên tục sẽ có mức độ sử dụng phanh khác với một chiếc xe chủ yếu chạy đường trường.
Xe thường xuyên chở tải nặng hoặc di chuyển trên địa hình đồi núi cũng khiến hệ thống phanh phải làm việc với cường độ cao hơn.
Vì vậy, không nên xác định thời điểm thay má phanh chỉ dựa vào một con số kilomet cố định cho mọi loại xe.
Đĩa phanh chịu nhiệt và ma sát lớn
Mỗi lần phanh, động năng của xe được chuyển hóa chủ yếu thành nhiệt năng thông qua quá trình ma sát. Khi xe chạy nhanh, tải nặng hoặc phanh liên tục, lượng nhiệt sinh ra càng lớn.
Nếu hệ thống thường xuyên làm việc ở nhiệt độ cao, bề mặt đĩa phanh và má phanh có thể bị ảnh hưởng. Đây là một trong những lý do xe chạy đường đèo hoặc thường xuyên phanh gấp cần được kiểm tra phanh kỹ hơn.
Dầu phanh có thể xuống cấp
Dầu phanh có vai trò truyền áp suất trong hệ thống thủy lực. Theo thời gian, dầu có thể hấp thụ hơi ẩm từ môi trường và tính chất của dầu sẽ thay đổi.
Khi nhiệt độ hệ thống phanh tăng cao, hơi ẩm trong dầu có thể ảnh hưởng đến khả năng làm việc của hệ thống. Vì vậy, việc kiểm tra và thay dầu phanh cần tuân thủ khuyến cáo của nhà sản xuất và tình trạng thực tế của xe.
Cùm phanh và piston có thể bị kẹt
Cùm phanh và piston cần chuyển động đúng hành trình để má phanh ép vào đĩa khi phanh và nhả ra phù hợp sau khi người lái nhả bàn đạp.
Nếu piston hoặc cơ cấu trượt bị kẹt, má phanh có thể tiếp tục ma sát với đĩa. Hậu quả là bánh xe nóng, má phanh mòn nhanh và mức tiêu hao nhiên liệu có thể tăng.
Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến một bên má phanh mòn nhiều hơn bên còn lại.
4. Khi bảo dưỡng phanh, có cần thay toàn bộ má phanh và đĩa phanh không?
Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.
Không phải cứ bảo dưỡng hệ thống phanh là phải thay toàn bộ linh kiện.
Nếu má phanh vẫn còn trong giới hạn sử dụng, đĩa phanh đạt yêu cầu kỹ thuật và các bộ phận khác hoạt động bình thường, việc thay mới chỉ vì xe đã đến một mốc kilomet nhất định có thể không cần thiết.
Ngược lại, nếu má phanh đã mòn gần giới hạn, đĩa phanh đã xuống cấp hoặc độ dày không còn đáp ứng tiêu chuẩn, việc tiếp tục sử dụng có thể làm giảm hiệu quả phanh và gây ảnh hưởng đến các bộ phận liên quan.
Một quy trình bảo dưỡng tốt cần dựa trên đo đạc và kiểm tra thực tế, sau đó mới đưa ra phương án sửa chữa.
Đây cũng là lý do chủ xe nên lựa chọn gara có khả năng kiểm tra đầy đủ thay vì chỉ dựa vào việc thay thế linh kiện theo định kỳ.
5. Bao lâu nên kiểm tra hệ thống phanh ô tô?
Không có một mốc thời gian duy nhất phù hợp với tất cả các loại xe.
Lịch bảo dưỡng cần căn cứ vào khuyến cáo của nhà sản xuất, tuổi xe, số kilomet đã vận hành và điều kiện sử dụng thực tế.
Nếu xe thường xuyên chạy trong đô thị đông đúc, đường đèo, khu vực có nhiều dốc hoặc thường xuyên chở tải nặng, hệ thống phanh sẽ chịu cường độ làm việc cao hơn.
Ngoài lịch bảo dưỡng định kỳ, một nguyên tắc quan trọng là:
Bất cứ khi nào cảm giác phanh thay đổi so với bình thường, chủ xe nên kiểm tra thay vì chờ đến lịch bảo dưỡng tiếp theo.
Một thay đổi nhỏ trong cảm giác bàn đạp, tiếng phanh hoặc khả năng giảm tốc có thể là dấu hiệu sớm của một vấn đề lớn hơn.
6. Khi nào không nên tiếp tục lái xe?
Không phải mọi tiếng kêu hay rung nhẹ đều đồng nghĩa với việc phải gọi cứu hộ. Tuy nhiên, khi khả năng phanh đã suy giảm rõ rệt, việc tiếp tục di chuyển có thể khiến rủi ro tăng lên rất nhanh.
Nếu xe có dấu hiệu gần mất phanh, bàn đạp lún sâu bất thường, dầu phanh rò rỉ, có khói hoặc mùi khét mạnh từ bánh xe, xe lệch nghiêm trọng khi phanh hoặc đèn cảnh báo xuất hiện cùng triệu chứng bất thường, ưu tiên đầu tiên là đưa xe đến vị trí an toàn.
Đặc biệt, nếu sự cố xảy ra trên cao tốc, đường đèo hoặc khu vực có mật độ phương tiện cao, không nên cố lái xe thêm hàng chục kilomet chỉ để tìm gara.
Trong những trường hợp nghiêm trọng, phương án an toàn hơn là sử dụng dịch vụ hỗ trợ hoặc cứu hộ để đưa xe đến cơ sở sửa chữa.
7. Bảo dưỡng hệ thống phanh ô tô tại Bảo Khoa Auto Đà Nẵng
Kiểm tra phanh không nên chỉ dừng lại ở việc nhìn xem má phanh còn dày hay mỏng. Một hệ thống phanh cần được đánh giá tổng thể dựa trên tình trạng má phanh, đĩa phanh, cùm phanh, dầu phanh, hệ thống thủy lực, trợ lực và các hệ thống điện tử liên quan.
Tại Bảo Khoa Auto, quá trình kiểm tra và bảo dưỡng xe được thực hiện theo tình trạng thực tế thay vì chỉ thay thế linh kiện một cách máy móc.
Nếu xe đang xuất hiện tiếng kêu khi phanh, bàn đạp phanh bất thường, rung vô-lăng, xe bị lệch khi phanh hoặc khả năng giảm tốc không còn như trước, chủ xe có thể tham khảo dịch vụ Bảo dưỡng xe ô tô tại Đà Nẵng của Bảo Khoa Auto để kiểm tra tổng thể và xác định nguyên nhân.
